एक्ला-एक्लै भेट: शाहको नयाँ कूटनीतिक चाल, भारत र चीनसँग व्यक्तिगत संवाद सुरु

एक्ला-एक्लै भेट: शाहको नयाँ कूटनीतिक चाल, भारत र चीनसँग व्यक्तिगत संवाद सुरु

काठमाडौं।  प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले आफूले अपनाउँदै आएको एक पुरानो अभ्यासमा उल्लेखनीय परिवर्तन गर्दै विदेशी राजदूतहरूसँग व्यक्तिगत रूपमा भेटवार्ता गर्न थालेका छन्, जसअन्तर्गत यस साता उनले भारतीय राजदूतसँग एकल भेटवार्ता गरेका छन् भने चिनियाँ राजदूतसँग पनि छुट्टै भेट सम्पन्न गरिसकेका छन्।

प्रधानमन्त्री कार्यालयका अनुसार, शाहले सत्तामा आएदेखि नै विदेशी कूटनीतिज्ञहरूलाई एकैचोटि सामूहिक रूपमा भेट्ने अभ्यास अपनाउँदै आएका थिए। यो नीति उनको प्रशासनको सुरुवाती अवधिदेखि नै कायम रहेको थियो, जसलाई कतिपयले पारदर्शिता र समान व्यवहार कायम राख्ने प्रयासका रूपमा व्याख्या गर्दै आएका थिए। सामूहिक भेटघाटको यो शैली परम्परागत कूटनीतिक अभ्यासभन्दा फरक मानिन्थ्यो, किनभने प्राय: विश्वका अन्य मुलुकका सरकार प्रमुखहरूले महत्त्वपूर्ण साझेदार राष्ट्रका राजदूतहरूसँग व्यक्तिगत रूपमै भेटवार्ता गर्ने गर्छन्। शाहको सामूहिक भेटको अभ्यासलाई कतिपय कूटनीतिक विश्लेषकहरूले "सबैलाई समान दूरीमा राख्ने" रणनीतिका रूपमा पनि हेर्दै आएका थिए, विशेषगरी भारत र चीन जस्ता दुई ठूला छिमेकी शक्तिबीच सन्तुलन कायम राख्नुपर्ने नेपालको परम्परागत परराष्ट्र नीतिको सन्दर्भमा।

तर हालै भारतीय राजदूतसँग भएको एकल भेटवार्ताले यो अभ्यासबाट स्पष्ट प्रस्थान भएको देखाउँछ। यो भेट कुन विषयमा केन्द्रित थियो भन्ने विस्तृत विवरण सार्वजनिक भएको छैन, तर यसले नेपाल-भारत सम्बन्धमा उच्च तहको प्रत्यक्ष संवादलाई प्राथमिकता दिन खोजिएको संकेत गर्छ। साथै, प्रधानमन्त्री कार्यालयले चिनियाँ र अमेरिकी कूटनीतिज्ञहरूसँग पनि छुट्टाछुट्टै भेटघाट गर्ने तयारी गरिरहेको जनाएको छ, जसले यो नीति परिवर्तन कुनै एकपटकको घटना नभई दिगो रणनीतिक निर्णय रहेको संकेत दिन्छ।

यसैबीच, चीनका राजदूत झाङ माओमिङले सिंहदरबारस्थित प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा प्रधानमन्त्री शाहसँग शिष्टाचार भेट गर्नुभयो। यस भेटमा दुई छिमेकी मुलुकबीचको आर्थिक, विकास र रणनीतिक सहकार्य अझ विस्तार गर्ने विषयमा प्रत्यक्ष द्विपक्षीय कुराकानी भएको थियो। राजदूत झाङले प्रधानमन्त्री शाहसँगको भेटमा नेपाल-चीन सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउने र दुवै देशबीचको साझेदारी विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार गर्ने विषयमा जोड दिनुभएको छ।

नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध हालका वर्षहरूमा पूर्वाधार विकास, ऊर्जा र व्यापार क्षेत्रमा क्रमिक रूपमा विस्तार हुँदै आएको छ। यस्तो सन्दर्भमा राजदूत झाङको यो भेटलाई दुई देशबीचको भइरहेको सहकार्यलाई निरन्तरता दिने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यद्यपि, यस भेटमा कुनै ठोस नयाँ सम्झौता वा प्रतिबद्धता सार्वजनिक भएको छैन, र यो प्राय: शिष्टाचार भेटकै सीमामा रहेको देखिन्छ।

शाह सरकारले हालसालै आफ्नो अवधिका चार साढे महिना पूरा गरिसकेको छ, र यही समयमा शासन सञ्चालनसम्बन्धी विभिन्न प्रश्नहरू पनि उठिरहेका छन्। सरकारको प्रदर्शन र नीतिगत स्पष्टताबारे विभिन्न कोणबाट आलोचना भइरहेको बेला, प्रधानमन्त्रीले परराष्ट्र मामिलामा नयाँ शैली अपनाउनु राजनीतिक तथा कूटनीतिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

नेपाल जस्तो भूराजनीतिक दृष्टिले संवेदनशील स्थानमा रहेको मुलुकका लागि भारत, चीन र अमेरिकाजस्ता शक्तिराष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध सधैं नाजुक सन्तुलनको विषय रहँदै आएको छ। कुनै एक राष्ट्रसँग बढी नजिकिँदा अर्को राष्ट्रले असन्तुष्टि जनाउने जोखिम रहन्छ भन्ने मान्यताका आधारमा नै विगतका धेरै सरकारहरूले "समदूरी" वा सन्तुलित कूटनीतिको नीति अपनाउँदै आएका थिए। यस्तो पृष्ठभूमिमा प्रधानमन्त्री शाहले एकल भेटवार्ताको बाटो अपनाउनुले उनको कूटनीतिक दृष्टिकोण के हो भन्नेबारे थप चासो बढाएको छ।

यी भेटघाटहरूले आगामी दिनमा नेपालको विदेश नीति र ठूला शक्तिराष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धमा के कस्तो दिशा लिने भन्ने कुरामा प्रकाश पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। अमेरिकी कूटनीतिज्ञसँग हुनसक्ने आगामी भेटले यो नयाँ नीति साँच्चै एउटा दिगो रणनीति हो कि केवल परिस्थितिजन्य निर्णय मात्र हो भन्ने स्पष्ट पार्नेछ। कूटनीतिक वृत्तमा यसलाई नियाल्ने क्रम जारी रहनेछ, विशेषगरी नेपालको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थितिलाई ध्यानमा राख्दा प्रत्येक भेटवार्ताको सांकेतिक अर्थ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिने गरिन्छ।