त्रिभुवन विश्वविद्यालय: अब चाहिने सुधार होइन, समग्र रूपान्तरण

त्रिभुवन विश्वविद्यालय: अब चाहिने सुधार होइन, समग्र रूपान्तरण

नेपालको उच्च शिक्षा क्षेत्रको कथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई नछोई पूरा हुँदैन। १९५९ सालमा स्थापना भएयता झन्डै सात दशकसम्म यस विश्वविद्यालयले लाखौं दक्ष जनशक्ति तयार पारेर देश निर्माणमा ठूलो भूमिका खेलेको छ। आज प्रशासन, न्यायालय, शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान, सञ्चार, राजनीति र निजी क्षेत्रमा देखिने असंख्य अगुवा व्यक्तित्व यही विश्वविद्यालयको उपज हुन्। यसैले त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई कुनै साधारण शैक्षिक संस्थाका रूपमा हेर्न मिल्दैन। यो नेपालको बौद्धिक धरोहर, सामाजिक परिवर्तन र राष्ट्रिय प्रगतिको केन्द्रीय स्तम्भ हो।

तर विश्व यतिबेला अभूतपूर्व गतिमा बदलिँदै छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, ठूला डेटा प्रणाली, स्वचालन र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाले विश्वविद्यालयको भूमिका नै नयाँ ढंगले परिभाषित गरिरहेका छन्। संसारका अब्बल विश्वविद्यालयहरूले ज्ञान उत्पादन, अनुसन्धान, प्रविधि विकास, उद्योग सहकार्य र उद्यमशीलतालाई नै आफ्नो प्राथमिकता बनाइसकेका छन्। यस्तो परिस्थितिमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय पनि पुरानै ढाँचामा टिक्न सक्दैन। सामान्य सुधारले अब पुग्दैन । आवश्यक छ स्पष्ट भिजन, साहसी नेतृत्व र ठोस कार्ययोजनासहितको "रूपान्तरणको दशक"।

सर्वप्रथम विश्वविद्यालयले आफ्नो अस्तित्वको उद्देश्य नै पुनर्विचार गर्नुपर्छ। परीक्षा लिने, नतिजा निकाल्ने र प्रमाणपत्र बाँड्ने कामलाई मात्र सफलता मान्ने जमाना गइसकेको छ। अब विश्वविद्यालय भनेको अनुसन्धानमार्फत राष्ट्रिय समस्या समाधान गर्ने, नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने, उद्योगसँग हातेमालो गर्ने र विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उद्यमशील नागरिक तयार पार्ने थलो बन्नुपर्छ।

यसका लागि सबैभन्दा पहिले पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्नुपर्ने देखिन्छ। प्रत्येक पाँच वर्षमा पाठ्यक्रम अनिवार्य रूपमा पुनरावलोकन गर्ने, नतिजामुखी शिक्षा पद्धति (OBE), परियोजनामा आधारित सिकाइ र उद्योगसँग तादात्म्य राख्ने शिक्षण विधि लागू गर्नु जरुरी छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, डेटा विज्ञान, रोबोटिक्स, जलवायु परिवर्तन, हरित ऊर्जा, डिजिटल वित्त र सार्वजनिक नीतिजस्ता विषय आजको पाठ्यक्रमको अनिवार्य अंग बन्नुपर्छ। विद्यार्थीले पाउनुपर्ने कुरा केवल एउटा प्रमाणपत्र होइन, विश्वस्तरीय सीप, आलोचनात्मक चिन्तन क्षमता र नेतृत्व गुण हो।

कुनै पनि विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान अनुसन्धानकै बलमा बन्छ। त्यसैले अनुसन्धानलाई संस्थाको मूल संस्कृतिमा नै रूपान्तरण गर्नुपर्छ। कृषि, स्वास्थ्य, ऊर्जा, जलस्रोत, पर्यटन, हिमाली परिवेश र विपद् व्यवस्थापनजस्ता राष्ट्रिय महत्वका क्षेत्रमा छुट्टै अनुसन्धान केन्द्र खडा गर्नुपर्छ। प्रतिस्पर्धी अनुसन्धान अनुदान, युवा अनुसन्धानकर्ता प्रवर्द्धन कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलमा प्रकाशन प्रोत्साहनले विश्वविद्यालयलाई साँच्चै ज्ञान-सिर्जक संस्थामा बदल्नेछ। अनुसन्धानका नतिजा समाज र सरकारसम्म पुगे मात्र यसको वास्तविक असर देखिनेछ।

डिजिटल रूपान्तरण अर्को अपरिहार्य पक्ष हो। भर्ना प्रक्रियादेखि परीक्षा, नतिजा, प्रमाणपत्र, पुस्तकालय र वित्तीय व्यवस्थापनसम्म सबै काम पूर्ण डिजिटल बन्नुपर्छ। AI मा आधारित सिकाइ व्यवस्थापन प्रणाली, ई-लाइब्रेरी, ब्लकचेन-आधारित प्रमाणपत्र र एकीकृत ERP प्रणालीले विश्वविद्यालयलाई थप पारदर्शी र सेवामुखी बनाउनेछ। यो केवल प्रविधि थप्ने काम मात्र होइन, संस्थाको सोच र कार्यसंस्कृति नै बदल्ने प्रक्रिया हो।

यसका लागि संगठनात्मक ढाँचामा पनि आमूल परिवर्तन चाहिन्छ। परम्परागत प्रशासनिक इकाईहरूसँगै डिजिटल रूपान्तरण कार्यालय, अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन इकाई, गुणस्तर सुनिश्चितता केन्द्र र साइबर सुरक्षा प्रकोष्ठजस्ता नयाँ संरचना खडा गर्नुपर्छ। यसैसँगै दक्ष जनशक्ति पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ — सूचना प्रविधि प्रमुख, सफ्टवेयर इन्जिनियर, डेटा वैज्ञानिक, अनुसन्धान अधिकृत र करियर परामर्शदातासरहका नयाँ पदहरू सिर्जना गर्नुपर्छ। हरेक आंगिक क्याम्पसमा कम्तीमा एक-एक जना आईटी व्यवस्थापक र गुणस्तर अधिकृत हुनैपर्छ।

शिक्षकवर्ग नै विश्वविद्यालयको मुटु हो। उनीहरूको निरन्तर तालिम, अनुसन्धान अनुदान, विदेशी विश्वविद्यालयसँगको आदानप्रदान कार्यक्रम र उद्योग-प्राध्यापक साझेदारी सञ्चालन गर्नुपर्छ। हरेक शिक्षकले डिजिटल शिक्षण विधि र जिम्मेवार AI प्रयोगमा दक्षता हासिल गर्नुपर्छ, किनभने उत्प्रेरित शिक्षकबाटै उत्प्रेरित विद्यार्थी जन्मन्छन्।

विद्यार्थी नै विश्वविद्यालयको केन्द्रविन्दु हुन्। यसैले करियर विकास केन्द्र, मानसिक स्वास्थ्य परामर्श सेवा, स्टार्टअप इन्क्युबेसन केन्द्र र इन्टर्नसिप कार्यक्रमलाई शैक्षिक व्यवस्थासँगै जोड्नुपर्छ। लक्ष्य स्पष्ट हुनुपर्छ, रोजगारी खोज्ने होइन, रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने युवा उत्पादन गर्ने।

सुशासन नै यस्तो रूपान्तरणको जग हो। पारदर्शी प्रशासन, योग्यताका आधारमा नियुक्ति, नियमित कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन र वित्तीय अनुशासनलाई अझ मजबुत बनाउनुपर्छ। नेतृत्व फेरिँदा नीति पनि फेरिने पुरानो प्रवृत्ति अन्त्य गरी दीर्घकालीन रणनीति लागू गर्ने संस्थागत बानी बसाल्नुपर्छ।

पूर्वाधार विकासलाई पनि नयाँ आँखाले हेर्नुपर्छ। आधुनिक प्रयोगशाला, स्मार्ट कक्षाकोठा, छिटो इन्टरनेट, हरित क्याम्पस र सुरक्षित छात्रावासले अध्ययन-अनुसन्धानका लागि उपयुक्त वातावरण दिनेछ। विश्वस्तरीय विश्वविद्यालयको परिचय भव्य भवनले होइन, त्यहाँ जन्मने ज्ञानले बनाउँछ।

आर्थिक दिगोपन पनि उत्तिकै जरुरी छ। सरकारी अनुदानका अतिरिक्त अनुसन्धान परियोजना, उद्योग सहकार्य, पूर्वविद्यार्थी कोष र परामर्श सेवाबाट आयस्रोत विस्तार गर्नुपर्छ। आर्थिक रूपमा सक्षम विश्वविद्यालयले मात्र दीर्घकालीन योजना प्रभावकारी ढंगले कार्यान्वयन गर्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय रैंकिङमा नाम राख्नु मात्र लक्ष्य होइन, समाजमा वास्तविक प्रभाव पार्नु नै मूल उद्देश्य हुनुपर्छ। QS र Times Higher Education जस्ता विश्व रैंकिङका मापदण्डमा क्रमशः सुधार गर्दै त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई दक्षिण एसियाकै अग्रणी सार्वजनिक विश्वविद्यालय बनाउन सकिन्छ। तर रैंकिङ आफैंमा लक्ष्य नभई गुणस्तर सुधारको स्वाभाविक उपज हुनुपर्छ।

मानव संसाधन व्यवस्थापनमा अझ एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ, "सही व्यक्तिलाई सही जिम्मेवारी"। जुन पदका लागि कर्मचारी वा प्राध्यापक नियुक्त भएका हुन्, उनीहरूलाई सोही क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर र वातावरण दिनुपर्छ। आफ्नो विशेषज्ञताअनुसार काम पाउँदा मानिसको जिम्मेवारीबोध र संस्थाप्रतिको लगाव स्वतः बढ्छ। तर एक पदमा नियुक्त भई अर्कै प्रकृतिको काममा लामो समय खटिनुपर्ने अवस्थाले संस्थागत दक्षता र कर्मचारीको मनोबल दुवैमा नकारात्मक असर पार्छ। स्पष्ट कार्यविवरण, निष्पक्ष मूल्याङ्कन र योग्यता-आधारित जिम्मेवारी बाँडफाँटले नै विश्वविद्यालयमा उत्तरदायित्व र पारदर्शिता सुदृढ बनाउँछ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, यो रूपान्तरण कुनै एक उपकुलपति वा एक सरकारको मात्र काम होइन, यो सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा दायित्व हो। सरकार, विश्वविद्यालय प्रशासन, शिक्षक, कर्मचारी, विद्यार्थी, पूर्वविद्यार्थी र निजी क्षेत्र सबै एउटै लक्ष्यमा केन्द्रित भए मात्र यो सम्भव हुनेछ।

आगामी दस वर्ष स्पष्ट लक्ष्य, मापनयोग्य सूचक र वार्षिक समीक्षासहित अघि बढाउन सकियो भने त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको मात्र गौरव नभई दक्षिण एसियाकै एक उत्कृष्ट सार्वजनिक विश्वविद्यालय बन्नेछ। यो सफलता विश्वविद्यालयको मात्र होइन, नेपालको सम्पूर्ण ज्ञान-आधारित अर्थतन्त्र र भविष्यको नयाँ जगसमेत हुनेछ।

प्रश्न विश्वविद्यालय बदल्ने कि नबदल्ने भन्ने होइन। प्रश्न हो ,हामी आजै यो परिवर्तनको नेतृत्व लिन्छौं, कि अवसर गुमाएर भोलि पछुताउँछौं? इतिहासले कसैको पर्खाइ गर्दैन। त्यसैले त्रिभुवन विश्वविद्यालयका लागि अब सामान्य सुधार होइन, वास्तविक रूपान्तरणको दशक सुरु गर्ने समय आइसकेको छ।




मूल स्रोत: सन्दीप रिमाल (सूचना प्रविधि विज्ञ)